Lista aktualności Lista aktualności

Jelonek rogacz

Jelonek rogacz (Lucanus cervus – Linneaeus, 1758) oraz inne chrząszcze ksylobiotyczne

Jelonek rogacz (Lucanus cervus – Linneaeus, 1758) oraz inne chrząszcze ksylobiotyczne

Jelonek rogacz jest okazałym, jednym z największych, występujących w Polsce owadów. Należy on do rzędu: chrząszczy (Coleoptera) oraz rodziny jelonkowatych (Lucanidae). Ciało większego samca mierzy najczęściej 40-60 mm, natomiast samicy: 30-40 mm. Owad ten ma lekko lśniące pokrywy, które wraz z przedpleczem i głową (nieco ciemniejszymi) są zazwyczaj brunatne lub ciemnobrunatne. Głowa u samców jest szersza od ciała, zakończona charakterystycznymi dla tego gatunku, czerwonawymi, bardzo dobrze rozwiniętymi żuwaczkami, przypominającymi swym kształtem poroże jeleni. Żuwaczki samic są niepozorne, krótkie i łukowato zakrzywione ku środkowi, a ich długość nie przekracza długości głowy.

Należy pamiętać, że wyżej opisane żuwaczki u samców (jest to podstawowy wyróżnik wyodrębnionych form owada) są charakterystyczne dla tzw. formy telodontycznej, która dominuje na obszarze naszego kraju. Forma amfiodontyczna samców posiada żuwaczki zdecydowanie mniejsze, krótsze od łącznej długości głowy i przedplecza. Forma ta występuje na południu Europy.

Jelonek rogacz występował niegdyś nieomal na całym naszym kontynencie. Prowadzona w wieku IXX i XX gospodarka leśna, ukierunkowana na maksymalną produkcję drewna, pozbawiła w wielu miejscach występowania bazy żerowej dla niego, jakim jest martwe drewno drzew liściastych, a w Polsce – dębu. Taki rodzaj gospodarowania przyczynił się do zmiany środowiska, poprzez silne zagęszczenie roślinności na jednostce powierzchni. Ten ciepłolubny gatunek występuje w Polsce do wysokości 600 m n.p.m. i lubi świetliste miejsca, nasłonecznione polany, skraje lasu, prześwietlone drzewostany z udziałem dębu – rośliny żywicielskiej na terenie Polski.

Jelonek rogacz, wpisany do Załącznika nr III Konwencji Berneńskiej, Załącznika nr II Dyrektywy Siedliskowej, opatrzony symbolem EN (gatunek bardzo wysokiego ryzyka) na „Czerwonej liście zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce" (2002) i o takim samym symbolu w „Polskiej czerwonej księdze zwierząt. Bezkręgowce" (2004), był pod ścisłą ochroną w naszym kraju od roku 1952 do 2014. Obecnie znajduje się pod ochroną częściową. Jest to optymistyczny sygnał, sugerujący, że gatunek ten przestał pomniejszać swój areał na terenie Polski, a wręcz przeciwnie – jest coraz częściej spotykany. Dowodem na to są wskazania organów przyrody, mówiące o sposobie prowadzenia czynnej ochrony, które nie zalecają jego restytucji, lecz stworzenie dogodnych dla niego siedlisk i korytarzy migracyjnych (cięcia prześwietlające, pozostawianie martwego drewna w ostojach jelonka, tworzenie korytarzy ekologicznych itd.) Dolny Śląsk, jako obszar najcieplejszy, jest szczególnie sprzyjającym regionem w kraju dla tego owada. I rzeczywiście – jest on jednym z najliczniej reprezentowanych właśnie tutaj.

Co, zdaniem leśników, spowodowało stopniową regenerację populacji jelonka oraz innych owadów ksylofagicznych (odżywiających się martwym drewnem, w którym występują grzyby, powodujące jego stopniowy rozpad)?

Leśnicy zawsze troszczyli się o ochronę przyrody, nawet wtedy, gdy była ona wręcz przeszkodą w prowadzonej gospodarce wysokotowarowej, w systemie nakazowo – rozdzielczym (który panował od końca II Wojny Światowej do roku 1989). Te działania były często karane przez zwierzchników. Skala przedsięwzięć ochronnych, na jakie mogli pozwolić sobie leśnicy, była jednak niewspółmierna do potrzeb pokarmowych owadów żerujących na martwym drewnie.

Przemiany ustrojowe końca XX wieku przyniosły także zupełnie inne spojrzenie na potrzeby naszego kraju. Pojawił się silny trend ekologizacji w każdej sferze naszego życia, również w leśnictwie. Dyrektor Generalny Lasów Państwowych zaproponował nowy sposób gospodarowania w lasach wprowadzając m.in. Zarządzenie nr 11 z dnia 14 lutego 1995 roku w sprawie doskonalenia gospodarki leśnej na podstawach ekologicznych. Wkrótce zarządzenie to zostało znowelizowane Zarządzeniem nr 11A Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych z dnia 11 maja 1999 r. Po tych niezwykle ważnych dla Lasów Państwowych dokumentach przyszła kolej na ekologiczne zapisy w Instrukcji urządzania lasu, Instrukcji ochrony lasu i w Zasadach hodowli lasu. Dzięki nim inwentaryzuje się ilość martwego drewna w lesie, zobowiązuje się leśników do jego pozostawiania. Na zrębach są tzw. kępy ekologiczne, które mają tam istnieć aż do naturalnego rozpadu. W drzewostanach pozostawiane są tzw. drzewa biocenotyczne. Wszystkie te działania poprawiają warunki życia owadów (ale także ptaków, grzybów, bakterii i innych przedstawicieli świata roślin i zwierząt).

Stan wiedzy na temat licznych chronionych gatunków, nawet tych łatwo rozpoznawalnych, pozostawiał przez lata wiele do życzenia. Powszechna inwentaryzacja przyrodnicza w Lasach Państwowych, przeprowadzona w latach 2006 – 2007 pokazała skalę rozbieżności naukowej wiedzy niepublikowanej i „literaturowej" ze stanem faktycznym. Także na Dolnym Śląsku ujawniono szereg stanowisk. Diametralnie zwiększyły się rozmiary dotąd wykazywanych populacji.

Aby unaocznić skalę działań podjętych przez leśników dolnośląskich, przedstawiamy poniżej dane z Wielkoobszarowej Inwentaryzacji Stanu Lasu, gdzie na terenie naszego regionu wykazano ponad 1,5 mln m³ drewna drzew martwych, stojących. W przykładowym nadleśnictwie Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych we Wrocławiu, jednym z trzydziestu trzech gospodarujących w granicach dyrekcji, znajduje się blisko 48 tys. m³ drewna martwych drzew stojących i złomów oraz blisko 36 tys. m³ drewna drzew leżących i fragmentów drzew martwych.

Dynamiczna populacja jelonka rogacza (ale także innych owadów ksylobiotycznych: kozioroga dębosza, zgniotka cynobrowego, zgniotka szkarłatnego, pachnicy dębowej itp.) powoduje, że zarówno leśnikom, jak i organom ochrony przyrody nie są znane wszystkie stanowiska tych gatunków.

 

Przydatne linki:

Zarządzenie nr 11 Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych z dnia 14 lutego 1995 r. w sprawie doskonalenia gospodarki leśnej na podstawach ekologicznych (dokument archiwalny)

Zarządzenie nr 11A Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych z dnia 11 maja 1999 r., zmieniające Zarządzenie Nr 11 Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych z dnia 14 lutego 1995 roku w sprawie doskonalenia gospodarki leśnej na podstawach ekologicznych (dokument archiwalny)

Zasady hodowli lasu

Instrukcja urządzania lasu

Instrukcja ochrony lasu – tom I

Instrukcja ochrony lasu - tom II