Wydawca treści

Ochrona lasu na terenie Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych we Wrocławiu

Wydział Ochrony Ekosystemów zajmuje się ogółem spraw dotyczących stanu sanitarnego lasu (w tym ograniczania szkodliwych organizmów, które zagrażają jego trwałości), ochrony lasu przed pożarami, likwidacji i rejestracji klęsk żywiołowych, ochrony przyrody (w tym kreowaniem i nadzorowaniem prac związanych z ochroną gatunków, siedlisk przyrodniczych oraz ustalaniem sposobów prowadzenia gospodarki leśnej w sposób zgodny z wymogami chronionych gatunków i ekosystemów).

Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych we Wrocławiu (RDLP) zarządza terenami leśnymi o powierzchni 539 tys. ha. Ogółem lesistość RDLP we Wrocławiu wynosi blisko 29%. Lesistość w regionie waha się natomiast od 9% w Nadleśnictwie Henryków, aż do 86% w Nadleśnictwie Ruszów.

Gatunkiem dominującym w drzewostanach tut. dyrekcji jest sosna zwyczajna, która porasta 47% powierzchni leśnej, a w nadleśnictwach na terenie Borów Dolnośląskich dominuje w składzie drzewostanów i zajmuje ponad 80% powierzchni terenów leśnych. W trenach górskich gatunkiem panującym w drzewostanach jest świerk. Warunki klimatyczne oraz drzewostanowe determinują występowanie szkodliwych owadów oraz grzybów.

Ochrona lasu przed szkodliwymi owadami - szkodniki pierwotne

Z uwagi na uwarunkowania środowiskowe panujące na obszarze Dolnego Śląska,
w monokulturach sosnowych bardzo często dochodzi do gwałtownego pojawu szkodników pierwotnych (foliofagów) sosny wskutek zakłóceń, jakie powstają w ekosystemach leśnych. Zjawisko masowego, często wielkopowierzchniowego występowania owadów, przybierającego rozmiar klęski określane jest terminem gradacji.

W sytuacji kiedy gradacje szkodliwych owadów w krótkim czasie obejmują swoim zasięgiem rozległe obszary, często jedynym rozwiązaniem jest przeprowadzanie zabiegu ograniczania populacji foliofagów sprzętem agrolotniczym z użyciem środka ochrony roślin.

Wiosną 2013 roku zagrożenie od szkodników pierwotnych sosny zostało stwierdzone głównie w drzewostanach w nadleśnictwach położonych na terenie Borów Dolnośląskich. Latem stwierdzono także ubytek aparatu asymilacyjnego spowodowany przez boreczniki sosnowe w drzewostanach sosnowych na terenie Nadleśnictw Milicz, Oleśnica, Żmigród.

Biorąc pod uwagę zasięg i stopień zagrożenia, ograniczanie szkodników pierwotnych sosny z użyciem sprzętu agrolotniczego przeprowadzono na ogólnej powierzchni ponad 10 tys. ha w nadleśnictwach na terenie Borów Dolnośląskich.

Zabiegi agrolotnicze wykonano przy pomocy samolotu Dromader, z zamontowaną na rurach aparaturą składającą się z 10 atomizerów Micronair AU-5000 z napędem mechanicznym (wiatrakowym), podłączoną do komputera pokładowego, wyświetlającego mapę pola zabiegowego, zaopatrzonego w system GPS Agro, umożliwiający nawigowanie pracy samolotu nad polem roboczym (umożliwiający utrzymanie toru lotu z dokładnością do ±1 m).

Z początkiem lipca 2013 r. na terenie RDLP we Wrocławiu zaobserwowano wielkopowierzchniowe uszkodzenia aparatu asymilacyjnego drzewostanów sosnowych. Inwentaryzacja szkód wykazała żerowanie larw pryszczarka Baera (muchówki z rodzaju pryszczarkowatych) na powierzchni ponad 40 tys. ha drzewostanów sosnowych. Jest to pierwszy pojaw tego gatunku owada w dolnośląskich lasach.

 

 

Ochrona lasu przed szkodliwymi owadami - szkodniki wtórne

Spośród szkodliwych owadów duże znaczenie w kształtowaniu stopnia zagrożenia drzewostanów świerkowych na terenie Dolnego Śląska odgrywają owady zaliczane do grupy szkodników wtórnych, z kornikiem drukarzem na czele. W Polsce około 75% powierzchni leśnej znajduje się w stanie stałego zagrożenia z przyczyn naturalnych – abiotycznych i biotycznych. Bardzo duży wpływ na występowanie szkodników wtórnych mają takie czynniki jak huragany lub okiść śniegowa, ale także osłabienie drzewostanów przez szkodniki liściożerne czy roślinożerne ssaki.

Największe powierzchnie dotknięte przez rozwój populacji szkodników wtórnych wystąpiły w ostatnim 10-leciu w 2008 roku w drzewostanach świerkowych uszkodzonych wskutek przejścia huraganu Cyryl.

Wcześniej zjawisko masowego zamierania drzewostanów wystąpiło w połowie lat 80-tych. Przyczyną były imisje przemysłowe, które osłabiły znaczne powierzchnie drzewostanów świerkowych w Sudetach.

Zanieczyszczenia powietrza pogarszają lokalne warunki klimatyczne, wywołują zmiany morfologiczne, zakłócają procesy fizjologiczne drzew, powodują akumulację związków toksycznych w glebie i wodzie, a także bezpośrednią intoksykację organizmów, rozpoczynając wieloczynnikowe procesy chorobotwórcze.

Ochrona lasu przed patogenicznymi grzybami

Obserwując przebieg i skutki chorób powodowanych w lasach przez patogeny grzybowe w Europie i Polsce w okresie ostatnich 80 lat skłania do refleksji, że głównym zagrożeniem dla lasów gospodarczych są choroby korzeni.

Choroby korzeni stanowią główne zagrożenie także dla stanu zdrowotnego dolnośląskich lasów. Największe zagrożenie sprawiają: opieńka (Allmiralia sp.) – sprawca opieńkowej zgnilizny korzeni oraz korzeniowiec wieloletni (Heterobasidion annosum) – sprawca huby korzeni. Problem ten głównie dotyczy gruntów porolnych, na których wprowadza się pierwsze pokolenie lasu. Zabieg zabezpieczania drzewostanów z użyciem preparatu biologicznego z grzybnią Phlebiopsis gigantea w celu ograniczania infekcji i rozwoju huby korzeni wykonano w 2013 roku na powierzchni 1 665 ha.

W 2013 roku zaobserwowano wzrost powierzchni zagrożonej przez patogeniczne grzyby na terenie RDLP we Wrocławiu.

Czynniki chorobotwórcze prowadzące do obumierania lub osłabienia drzew, a nawet całych drzewostanów obserwuje się w drzewostanach jesionowych, a ostatnio zaobserwowano zjawisko obumierania jaworów. Tu główną przyczyną zamierania drzew jest grzyb wywołujący zgorzel kory Nectria coccinea.

Niepokojącym zjawiskiem obserwowanym od dziesięciu lat jest sukcesywny wzrost masy cięć sanitarnych w drzewostanach dębowych, szczególnie uwidoczniło się to po roku 1997 (powódź) i powiązane jest ściśle z wahaniem poziomu wód gruntowych, w tym suszami okresu wegetacyjnego. Wyraźnie niekorzystne relacje występują w Dolinie Odry, gdzie zamieranie dębów jest najsilniejsze. W drzewostanach tych około 70 % drzew ma zamierające lub martwe wierzchołki. Pozyskanie dęba w nadleśnictwach Miękinia, Oława, Wołów opiera się głównie na cięciach sanitarnych.

Szkody abiotyczne

Początkiem roku 2007 na terenie Dolnego Śląska wystąpił huragan Cyryl (18-19.01.2007 r.). Prędkość wiatru na Śnieżce przekroczyła wówczas 250 km/h, a w nadleśnictwach, które ucierpiały najbardziej prędkość wiatru wynosiła ok. 160 km/h. Skutki huraganu odczuli również mieszkańcy regionu.

Skutkiem przejścia huraganu było uszkodzenie bardzo dużych powierzchni drzewostanów, szczególnie na terenie Nadleśnictwa Kamienna Góra. W drzewostanach świerkowych doszło do gradacji kornika drukarza (z dwiema generacjami i jedną siostrzaną). W cięciach sanitarnych (głównie wiatrołomy i wiatrowały) pozyskano ogółem ponad 1,6 mln m3 drewna.

W lipcu 2009 roku w znacznym stopniu huragan uszkodził drzewostany czterech podwrocławskich nadleśnictw. Oszacowano wywroty i złomy w rozmiarze 914 tys. m3. Największe szkody wystąpiły w nadleśnictwach: Wołów 345 tys. m3 – 4 roczne etaty, Legnica  220 tys. m3 – 2,5 rocznego etatu, Żmigród 78 tys. m3 – 1 etat roczny, Milicz 25 tys. m3 –  1/5 etatu rocznego.

 

W lutym 2010 r. na terenie lasów zarządzanych przez RDLP we Wrocławiu wystąpiło zjawisko okiści śniegowej, w wyniku którego doszło do pogłębienia szkód od lipcowego huraganu.

Odnowienia wymagała powierzchnia 1 929 ha.

W czerwcu 2010 r. na terenie RDLP wystąpiły obfite opady atmosferyczne, a wezbrane wody największych rzek regionu wystąpiły z koryt powodując straty, które oszacowano na blisko 14,5 mln.

Dolnośląskie lasy ucierpiały również w wyniku lipcowych ulew, które w dniach 20 – 22 lipca 2011 nawiedziły całe dorzecze środkowej Odry. Przez trzy dni opadów w Międzylesiu spadło kilkanaście litrów wody na m2. W Masywie Śnieżnika odnotowano najwięcej zniszczeń w infrastrukturze i drzewostanach.

W ostatnich dwóch latach powierzchnia szkód w drzewostanach z przyczyn abiotycznych utrzymuje się poniżej 10 tys. ha.

 

Szkody od roślinożernych ssaków

Uszkodzenia powodowane przez roślinożerne ssaki dotyczą głownie jeleniowatych. Polegają one na zgryzaniu pędów i spałowaniu kory, co jest zwyczajem pokarmowym wymienionej grupy zwierząt w środkowej Europie.

Zgryzaniu podlegają głownie wierzchołkowe części pędów młodych drzew, wraz z liśćmi i pączkami. Zgryzaniu sadzonek w najmłodszych odnowieniach towarzyszy czasem wyrywanie ich z korzeniami.

Spałowanie jest to zdzieranie kory z pni  (strzał, kłód) drzew, rzadziej z szyi korzeniowej, przez niektóre parzystokopytne ssaki przeżuwające. Spałowana kora zostaje zjedzona. Najczęściej spałują drzewa: jeleń, daniel, łoś, żubr, rzadziej sarna czy muflon. W lasach europejskich największe szkody wskutek spałowania wyrządza jeleń.

W dolnośląskich lasach poziom szkód w ostatnich latach powodowanych przez zwierzynę kształtuje się na poziomie średnio ponad 35 tys. ha na terenie RDLP we Wrocławiu ogółem.

Z początkiem 2012 roku zaczęły obowiązywać nowe zasady inwentaryzacji uszkodzeń od roślinożernych ssaków wynikające z nowelizacji Instrukcji Ochrony Lasu. W związku z tym analizując rozmiar uszkodzeń za okres 2002-2011 w kontekście okresu 2012-2013 można zauważyć gwałtowny spadek uszkodzeń (z poziomu 36 181 Zgodnie z zapisami IOL ocenie szkód podlegają łącznie szkody bieżące oraz z lat poprzednich (po uwzględnieniu regeneracji).ha w 2011 do 22 789 ha w 2012), co jest efektem różnej metodyki inwentaryzacji.

W 2013 roku zinwentaryzowano szkody od roślinożernych ssaków na ogólnej powierzchni 22 968 ha i powierzchnia uszkodzeń utrzymuje się na zbliżonym poziomie w stosunku do 2012 roku (22 789 ha).

Nakłady ponoszone na ograniczanie szkód od zwierzyny w 2013 roku wyniosły ogółem prawie 17 milionów zł , co stanowi ponad 61% kosztów ogółem z ochrony lasu.

Zauważalny jest gwałtowny wzrost powierzchni uszkodzeń drzewostanów od bobra, który w 2013 roku był sprawcą szkód na powierzchni 421 ha. Coraz częściej bóbr jest wymieniany jako główny sprawca szkód od zwierzyny w drzewostanach starszych w następujących Nadleśnictwach: Bolesławiec, Wołów, Głogów, Legnica, Lubin, Miękinia, Milicz, Oława, Ruszów, Węgliniec, Świętoszów.

 

 

Porządkowanie lasu

Dbanie o czystość i estetykę lasów jest jednym z priorytetowych działań leśników. Nadleśnictwa współpracując ze szkołami i przedszkolami, prowadzą szereg przedsięwzięć edukacyjnych, mających podnieść świadomość ekologiczną społeczeństwa, a także usuwają skutki beztroskiego wyrzucania śmieci do lasu. Ilości zbieranych odpadów z roku na rok wzrastają. Od kilku lat z lasów na terenie RDLP we Wrocławiu każdego roku zbiera się ponad 9 tys. metrów sześciennych śmieci. Koszty ponoszone z tego tytułu każdego roku wynoszą blisko 1 mln złotych.

Wspólnie z lokalnymi samorządami z zasięgu terytorialnego, Nadleśnictwa podejmują także działania bezpośrednie mające na celu jeszcze skuteczniejsze zwalczanie skutków oraz ujawnianie i karanie sprawców tego procederu.